Mirasçılık Belgesi (Veraset İlamı) Nasıl Alınır? Noter ve Sulh Hukuk Yolu

Bir kişinin ölümünden sonra mirasçıların tapuda, bankada, vergi dairesinde veya mahkemede işlem yapabilmesi için kimlerin mirasçı olduğunu ve paylarını gösteren resmî bir belge gerekir. Kanundaki adıyla mirasçılık belgesi, uygulamada ise veraset ilamı denilen bu belge, çoğu durumda tek bir mirasçının başvurusuyla aynı gün noterden alınabilir. Yabancı mirasçı, eksik nüfus kaydı veya vasiyetname gibi durumlarda ise sulh hukuk mahkemesine başvurmak gerekir.

Mirasçılık belgesi nedir ve neden gereklidir?

Mirasçılık belgesi, mirasbırakanın yasal mirasçılarını ve her birinin miras payını gösteren resmî belgedir. Türk Medeni Kanunu’nun 598. maddesine göre başvurusu üzerine yasal mirasçı oldukları belirlenenlere sulh mahkemesince veya noterlikçe mirasçılık sıfatlarını gösteren bir belge verilir.

Mirasçılar mirası mirasbırakanın ölümüyle kendiliğinden kazanır (TMK md. 599). Mirasçılık belgesi mirasçılığı doğurmaz; var olan mirasçılığı belgeler. Yine de uygulamada şu işlemler bu belge olmadan yapılamaz:

• Tapuda intikal işlemi,
• Bankadaki mevduatın ve kiralık kasanın açılması,
• Veraset ve intikal vergisi beyannamesinin verilmesi,
• Araç devirleri ve trafik kaydı işlemleri,
• Ortaklığın giderilmesi, muris muvazaası veya tenkis gibi miras davalarının açılması.

Noterden mi, mahkemeden mi alınmalı?

Belge iki yoldan alınabilir. Hangisine gideceğiniz, ailenin ve kayıtların durumuna bağlıdır.

Noterlik Kanunu’nun 71/B maddesine göre mirasçılık belgesi verilmesinin yargılamayı gerektirmesi, nüfus kayıtlarının yeterli olmaması veya belgenin yabancılar tarafından talep edilmesi durumunda noterler mirasçılık belgesi veremez. Bu üç durumda tek yol sulh hukuk mahkemesidir.

Noterden mirasçılık belgesi nasıl alınır?

Noterde işlem şöyle yürür:

1. Başvuru: Mirasçılardan biri kimliğiyle herhangi bir noterliğe başvurur. Bütün mirasçıların birlikte gelmesi gerekmez.
2. Nüfus kayıtlarının incelenmesi: Noter, mirasbırakanın ve mirasçıların nüfus kayıtlarını elektronik ortamda inceler.
3. Tutanak ve belge: Noter talep üzerine bir tutanak düzenler ve mirasçılık belgesini hazırlar (Noterlik Kanunu md. 71/B).
4. Örneklerin alınması: Tapu, banka ve vergi dairesi işlemleri için belgenin onaylı örnekleri alınır.

Nüfus kayıtlarında çelişki varsa, örneğin bir mirasçının ölüm kaydı eksikse veya evlat edinme ilişkisinin kayıtlara yansıması belirsizse, noter işlem yapmayabilir. Bu durumda başvuru sulh hukuk mahkemesine yöneltilir. Noterlik ücretleri tarifeye göre belirlenir ve belge örneği sayısına göre değişir.

Sulh hukuk mahkemesinden nasıl alınır?

Mirasçılık belgesi verilmesi bir çekişmesiz yargı işidir (HMK md. 382/2-c-6) ve görevli mahkeme sulh hukuk mahkemesidir (HMK md. 383). Kanunda aksine hüküm yoksa talepte bulunan kişinin veya ilgililerden birinin oturduğu yer mahkemesi yetkilidir (HMK md. 384). Mirasbırakan Giresun’da ölmüş olsa bile İstanbul’da yaşayan bir mirasçı, kendi oturduğu yerdeki sulh hukuk mahkemesine başvurabilir.

Mahkemeye bir dilekçeyle başvurulur. Dilekçede mirasbırakanın kimlik bilgileri, ölüm tarihi ve başvuranın mirasçılık sıfatı belirtilir. Mahkeme nüfus kayıtlarını getirtir; gerekirse tanık dinler, yabancı ülke makamlarından belge ister veya vasiyetnameyi inceler. Mahkemenin verdiği mirasçılık belgesi de bir çekişmesiz yargı kararıdır ve kanunda aksine hüküm bulunmadıkça maddi anlamda kesin hüküm oluşturmaz (HMK md. 388). Sonradan ortaya çıkan bir mirasçı, mahkemeden alınmış belgeye karşı da iptal yoluna gidebilir.

Mirasbırakanın vasiyetnamesi varsa ayrı bir kural uygulanır. Mirasçı atamaya veya vasiyete ilişkin ölüme bağlı tasarrufa, mirasçılar veya diğer vasiyet alacaklıları tarafından kendilerine bildirilmesinden itibaren bir ay içinde itiraz edilmezse, lehine tasarrufta bulunulan kişiye sulh mahkemesince atanmış mirasçı veya vasiyet alacaklısı olduğunu gösteren belge verilir (TMK md. 598/2).

Belgede miras payları nasıl gösterilir?

Mirasçılık belgesi, yasal miras paylarını Türk Medeni Kanunu’ndaki zümre sistemine göre gösterir. Birinci derece mirasçılar altsoydur ve çocuklar eşit paylarla mirasçı olur (TMK md. 495). Mirasbırakandan önce ölmüş bir çocuğun yerini, her derecede halefiyet yoluyla kendi altsoyu alır; yani ölmüş çocuğun payı onun çocuklarına geçer. Altsoy yoksa anne ve baba eşit paylarla mirasçı olur (TMK md. 496).

Sağ kalan eşin payı, birlikte mirasçı olduğu zümreye göre değişir (TMK md. 499):

• Altsoyla birlikte mirasın dörtte biri,
• Anne-baba zümresiyle birlikte mirasın yarısı,
• Büyükanne-büyükbaba ve onların çocuklarıyla birlikte mirasın dörtte üçü,
• Bunlar da yoksa mirasın tamamı.

Belgedeki payları önceden görmek için miras payı hesaplama aracını kullanabilirsiniz. Mirası reddeden biri varsa reddin tescil edilip edilmediği payları değiştirir. Belgeye başvurmadan önce ret işlemlerinin ne durumda olduğuna bakın.

Yurt dışında yaşayan veya yabancı uyruklu mirasçı varsa ne yapılır?

Giresun’dan Almanya, Hollanda veya diğer ülkelere göç etmiş ailelerde mirasçılardan bazıları yabancı ülke vatandaşlığına geçmiş olabilir. Mirasçılık belgesinin yabancılar tarafından talep edilmesi durumunda noter belge veremez (Noterlik Kanunu md. 71/B); uygulamada mirasçılar arasında yabancı uyruklu bir kişinin bulunması da noter yolunu çoğu zaman kapatır. Bu durumda sulh hukuk mahkemesine başvurulur.

Türk vatandaşlığını koruyan ve yalnızca yurt dışında yaşayan mirasçı için durum farklıdır. Bu kişi Türkiye’deki bir noterden veya mahkemeden belge alabilir ya da bu işlem için yurt dışındaki Türk konsolosluğunda düzenlenen bir vekâletnameyle vekil aracılığıyla başvurabilir.

Mirasçılar arasında yabancı uyruklu kişiler varsa, Türkiye’deki taşınmazlar bakımından hangi ülke hukukunun uygulanacağı ve yabancının mirasçılığının nasıl belgeleneceği ayrıca incelenmelidir. Bu yapılmazsa belge tapuda sorun çıkarabilir.

Mirasçılık belgesine itiraz edilebilir mi?

Evet. Türk Medeni Kanunu’na göre mirasçılık belgesinin geçersizliği her zaman ileri sürülebilir (TMK md. 598/3). Belge kesin hüküm niteliğinde değildir; aksi ispat edilinceye kadar mirasçılık durumunu gösteren bir karine oluşturur.

İtiraz ve düzeltme için başlıca yollar şunlardır:

• Noter belgesine itiraz: Noterin verdiği mirasçılık belgesine karşı menfaati ihlal edilenler sulh hukuk mahkemesine itiraz edebilir. Mahkeme verdiği kararı ilgili notere ve Türkiye Noterler Birliğine bildirir (Noterlik Kanunu md. 71/C).
• İptal ve yeni belge davası: Eksik veya hatalı mirasçı gösterilmişse mirasçılık belgesinin iptali ve yeni belge verilmesi istenebilir. Bu davalarda genel yetkili mahkemenin yanında mirasçıların her birinin oturduğu yer mahkemesi de yetkilidir (HMK md. 11/3).
• Vasiyetnamenin iptali: Ölüme bağlı tasarrufun iptaline ilişkin dava hakkı saklıdır (TMK md. 598/4); bu dava ayrı kurallara ve sürelere tabidir.

Hatalı bir belge, ona dayanılarak yapılan tapu ve banka işlemlerini de etkileyebilir. Belgeyi elinize aldığınızda bütün mirasçıların yazılıp yazılmadığına ve payların toplamının bire eşit olup olmadığına bakın. Sık karşılaşılan hatalar arasında, nüfus kayıtlarına geç işlenmiş evlat edinmeler, sonradan tanınan çocuklar veya mirasbırakandan önce ölmüş bir mirasçının altsoyunun belgede gösterilmemesi sayılabilir.

Belge alındıktan sonra hangi işlemler yapılır?

Belge, işlemlerin sonu değil başıdır. Ardından şu adımlar gelir:

1. Veraset ve intikal vergisi beyannamesi: Ölüm Türkiye’de gerçekleşmiş ve mirasçılar Türkiye’deyse beyanname ölüm tarihinden itibaren dört ay içinde verilir. Ölüm Türkiye’de olmuş ama mirasçı yurt dışındaysa süre altı aydır. Ölüm yurt dışında olmuşsa mirasçı Türkiye’deyse altı ay, ölenin bulunduğu ülkedeyse dört ay, başka bir ülkedeyse sekiz ay içinde beyanname verilir (Veraset ve İntikal Vergisi Kanunu md. 9). Vergi tutarı hakkında ön fikir edinmek için veraset ve intikal vergisi hesaplama aracına bakabilirsiniz.
2. Tapuda intikal: Taşınmazlar, tapu müdürlüğünde mirasçılar adına elbirliği mülkiyetiyle tescil ettirilir. Tarım arazilerinde 5403 sayılı Kanun’daki izin ve devir kuralları ayrıca dikkate alınır.
3. Banka ve diğer kurumlar: Mevduat ve diğer alacaklar için mirasçılık belgesiyle ilgili kuruma başvurulur.
4. Paylaşım: Mirasçılar anlaşarak paylaşım yapabilir; anlaşma olmazsa arabuluculuk ve ardından ortaklığın giderilmesi davası gündeme gelir.

Mirasın reddi için süre ise mirasçılık belgesinin alınmasını beklemez. Yasal mirasçılar için üç aylık ret süresi, kural olarak mirasbırakanın ölümünü öğrendikleri tarihten başlar (TMK md. 606). Terekenin borca batık olduğundan şüpheleniyorsanız bu süreyi ayrıca takip edin.

Giresun’da uygulamada neyle karşılaşılır?

Giresun’da mirasçılık belgesi talepleri, çoğunlukla kuşaklar boyunca intikal etmemiş fındık bahçeleri ve köy taşınmazları nedeniyle gündeme gelir. Tapuda dede veya büyük dede adına kayıtlı bir taşınmaz için, aradaki her ölüm bakımından ayrı ayrı mirasçılık belgesi alınması gerekebilir. Nüfus kayıtlarının eski tarihli olması veya bazı mirasçıların yurt dışında yabancı vatandaşlığa geçmiş olması, bu dosyaları noter yerine sulh hukuk mahkemesine yönlendirebilir. Miras işlemlerine ilişkin genel bilgiye miras hukuku sayfamızdan ulaşabilirsiniz.

Sonuç

Mirasçılık belgesi, mirasçıların hemen her işlemde ihtiyaç duyduğu temel belgedir. Nüfus kayıtları açık ve bütün mirasçılar Türk vatandaşıysa noter yolu pratiktir; yabancı mirasçı, yetersiz kayıt veya vasiyetname varsa sulh hukuk mahkemesine başvurmak gerekir. Belgenin geçersizliği her zaman ileri sürülebilir. Bu yüzden belgedeki mirasçıları ve payları tek tek kontrol etmek, sonradan açılacak bir iptal davasını önleyebilir. Kendi dosyanız için bir avukata danışmanızı öneririz.

Sık sorulan sorular

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki danışmanlık niteliği taşımaz. Somut olayınız için bir avukata danışınız.