Saklı Pay Oranları ve Tenkis Davası: Kimler, Ne Kadar, Hangi Sürede?

Mirasbırakan malvarlığı üzerinde dilediği gibi vasiyet yapabilir ya da sağlığında bağış yapabilir, ancak bu serbestlik sınırsız değildir. Yakın mirasçılara kanunun ayırdığı bir pay vardır ve buna saklı pay denir. Saklı payı vasiyetle veya bağışla azaltılan mirasçı, tenkis davasıyla bu payın tamamlanmasını isteyebilir. Aşağıda oranları, davanın şartlarını ve süreleri sırayla anlatıyoruz.

Saklı pay nedir ve kimlerin saklı payı vardır?

Saklı pay, mirasbırakanın ölüme bağlı tasarrufla (vasiyetname ya da miras sözleşmesi) ve sağlararası bağışla dokunamayacağı miras hakkıdır. Altsoyu, ana babası veya eşi bulunan mirasbırakan, mirasının yalnızca saklı paylar dışında kalan kısmında tasarrufta bulunabilir (TMK md. 505). Bu mirasçılardan hiçbiri yoksa mirasın tamamı üzerinde tasarruf serbesttir.

Saklı payı olanlar şunlardır: çocuklar ve diğer altsoy, ana ve baba, sağ kalan eş. Kardeşlerin saklı payı 2007’de 5650 sayılı Kanun’la kaldırılmıştır (TMK md. 506/3 mülga). Mirasbırakanın yalnızca kardeşleri varsa, mirasbırakan bu mirasçıları vasiyetle tamamen dışarıda bırakabilir.

Saklı pay oranları ne kadardır?

Saklı pay, mirasçının yasal miras payına göre hesaplanır. Önce yasal payı bulmak, sonra aşağıdaki oranı uygulamak gerekir (TMK md. 506).

Yasal pay ise mirasçıların hangi zümreyle birlikte geldiğine bağlıdır. Çocuklar eşit paylaşır (TMK md. 495). Eş, altsoyla birlikte mirasın dörtte birini, ana baba zümresiyle birlikte yarısını, büyük ana babalarla birlikte dörtte üçünü alır (TMK md. 499).

Örnek: Eş ve iki çocuk kalırsa saklı paylar ne olur?

Mirasbırakanın eşi ve iki çocuğu varsa yasal paylar şöyledir: eş 1/4, her çocuk 3/8. Saklı paylar bunlardan çıkar: eş altsoyla birlikte olduğu için payının tamamı olan 1/4’ü, her çocuk ise 3/8’in yarısı olan 3/16’yı saklı pay olarak alır. Toplam saklı pay 5/8’dir. Mirasbırakanın serbestçe tasarruf edebileceği kısım 3/8’de kalır.

Örnek: Eş ve ana baba kalırsa saklı paylar ne olur?

Altsoyu bulunmayan mirasbırakanın eşi ve ana babası sağsa, yasal paylar eşe 1/2, ana babaya birlikte 1/2’dir; ana ve babanın her biri 1/4 alır. Saklı paylar ise eş için payın tamamı olan 1/2, ana babadan her biri için 1/4’ün dörtte biri olan 1/16’dır. Tasarruf edilebilir kısım 3/8 olur. Eş tek başına kalan mirasçıysa saklı payı yasal payının dörtte üçüdür.

Kendi durumunuzdaki yasal payları görmek için miras payı hesaplama aracından yararlanabilirsiniz.

Saklı payın zedelenip zedelenmediği nasıl anlaşılır?

Saklı payın zedelenmesi, net terekeye göre belirlenir. Hesap, mirasbırakanın ölümü günündeki malvarlığına göre yapılır; mirasbırakanın borçları, cenaze giderleri, terekenin mühürlenmesi ve yazımı giderleri ile birlikte yaşadığı kimselerin üç aylık geçim giderleri terekeden düşülür (TMK md. 507). Sağlığında yaptığı ve tenkise tabi olan karşılıksız kazandırmalar ise tasarruf edilebilir kısmın hesabında terekeye eklenir (TMK md. 508).

Bu hesap sonunda mirasçıya düşen miktar saklı payın altında kalıyorsa saklı pay zedelenmiştir. Çoğu dosyada bu sonuca bilirkişi incelemesiyle ulaşılır, çünkü taşınmazların ölüm tarihindeki değerinin belirlenmesi gerekir.

Tenkis davası nedir, ne işe yarar?

Tenkis, mirasbırakanın tasarruf edebileceği kısmı aşan kazandırmaların saklı pay tamamlanıncaya kadar indirilmesidir. Saklı payının karşılığını alamayan mirasçı, bu davayı açabilir (TMK md. 560). Dava, tasarrufu geçersiz kılmaz; yalnızca saklı payı aşan kısmı etkisiz hâle getirir. Kazandırmanın geri kalanı geçerli olmaya devam eder.

Tenkis davası, muris muvazaası davasından farklıdır. Muris muvazaasında satış gibi gösterilen işlem gerçekte bağış olduğu için geçersizdir ve her yasal mirasçı dava açabilir. Tenkis ise geçerli bir tasarrufun saklı payı aşan kısmını hedefler ve yalnızca saklı paylı mirasçılar açabilir. İki dava kademeli olarak aynı dilekçede istenebilir. Ayrıntılar için muris muvazaası yazımıza bakabilirsiniz.

Hangi kazandırmalar tenkise tabidir?

Vasiyetnameyle yapılan kazandırmalar ve miras sözleşmesi tenkise tabidir. Sağlararası kazandırmalardan ise TMK md. 565’te sayılanlar tenkis edilebilir:

• Yasal mirasçılara miras payına mahsuben verilen çeyiz, kuruluş sermayesi, malvarlığı devri veya borçtan kurtarma gibi kazandırmalar, denkleştirmeye tabi olmamaları koşuluyla.
• Miras hakkının karşılığı olarak yapılan ödemeler.
• Mirasbırakanın dönme hakkını saklı tutarak yaptığı bağışlar ve ölümünden önceki bir yıl içinde âdet üzere verilen hediyeler dışındaki bağışlar.
• Saklı pay kurallarını etkisiz bırakmak amacıyla yapılan açık kazandırmalar.

Hayat sigortası alacağı da (üçüncü kişi lehine yapılmışsa) ölüm tarihindeki satın alma değeriyle tenkise tabidir (TMK md. 567).

Tenkis ile denkleştirme karıştırılmamalıdır. Denkleştirmede yasal mirasçılar, miras paylarına mahsuben aldıkları kazandırmaları paylaşmada terekeye geri verir (TMK md. 669). Tenkis ise saklı payı korumak için, üçüncü kişilere yapılanlar dâhil, kazandırmaların indirilmesine yarar.

Tenkis hangi sırayla yapılır?

Tenkis, saklı pay tamamlanıncaya kadar önce ölüme bağlı tasarruflardan yapılır. Bunlar yetmezse sağlararası kazandırmalara geçilir; bunlarda en yeni tarihli olandan en eskisine doğru geriye gidilir (TMK md. 570). Kamu tüzel kişileri ile kamuya yararlı dernek ve vakıflara yapılan kazandırmalar en son sırada tenkis edilir.

Kendisine tenkise tabi kazandırma yapılan kişi iyiniyetliyse, mirasın açıldığı anda elinde kalanı geri verir. İyiniyetli değilse, iyiniyetli olmayan zilyedin geri verme borcuna ilişkin hükümlere göre sorumlu olur (TMK md. 566). Bölünmesi mümkün olmayan bir mal vasiyet edilmişse, vasiyet alacaklısı tenkis edilecek kısmın değerini ödeyip malı alabilir ya da tasarruf edilebilir kısmın değerini isteyebilir (TMK md. 564).

Tenkis davası hangi sürede açılmalıdır?

Tenkis davası açma hakkı iki süreye bağlıdır (TMK md. 571):

1. Mirasçının saklı payının zedelendiğini öğrendiği tarihten itibaren bir yıl.
2. Her hâlde vasiyetnamelerde açılma tarihinden, diğer tasarruflarda mirasın açılması tarihinden itibaren on yıl.

İkisinden hangisi önce dolarsa dava hakkı o zaman düşer. Süreler hak düşürücü olduğu için mahkeme bunları kendiliğinden gözetir. Bir tasarrufun iptali öncekinin yürürlüğe girmesini sağlıyorsa, süreler iptal kararının kesinleşmesinden başlar.

Tenkis iddiası def’i yoluyla her zaman ileri sürülebilir (TMK md. 571/3). Örneğin mirasçıya karşı saklı payı aşan bir vasiyetin yerine getirilmesi istenirse, mirasçı süre geçmiş olsa bile tenkis def’iyle karşı koyabilir.

Öğrenme tarihi uygulamada tartışmalıdır: tapu kaydının varlığı ile saklı payın gerçekten zedelendiğinin öğrenilmesi aynı anda gerçekleşmeyebilir. En güvenli yol, kazandırmayı öğrendiğiniz günden itibaren bir yıllık süreyi kaçırmamaktır.

Tenkis davası hangi mahkemede ve kime karşı açılır?

Görevli mahkeme asliye hukuk mahkemesidir (HMK md. 2). Yetki bakımından ölüme bağlı tasarrufların iptali ve tenkisine ilişkin davalarda mirasbırakanın son yerleşim yeri mahkemesi kesin yetkilidir (HMK md. 11/1-a). Mirasbırakan son olarak Giresun’da yaşıyorsa dava Giresun’daki asliye hukuk mahkemesinde açılır; mirasçıların başka şehirlerde oturması yetkiyi değiştirmez.

Davalı, tenkise tabi kazandırmadan yararlanan kişidir. Vasiyetle mal alan kişiye, bağışla taşınmaz edinen kişiye ya da onun sonraki alıcısına karşı açılacak davanın kapsamı, kazandırmanın türüne göre değişir. Taşınmazlarda tapu kaydı, kazandırmanın kime geçtiğini ve sonradan devir olup olmadığını gösterdiği için dava öncesinde güncel tapu kaydı ve tedbir imkânı değerlendirilir.

Dava harcını öğrenmek için dava harcı hesaplama aracına bakabilirsiniz.

Tenkis davası pratikte nasıl yürür?

Dava, mirasbırakanın ölümünden sonra şu sırayla hazırlanır:

1. Mirasçılık belgesi: Kimlerin mirasçı olduğu ve payları belirlenir. Veraset ilamı yazımızda belgenin nasıl alındığını bulabilirsiniz.
2. Belgelerin toplanması: Vasiyetname varsa açılış tutanağı, bağış ya da devir varsa tapu kayıtları ve devir belgeleri, banka hareketleri gibi mirasbırakanın malvarlığını gösteren kayıtlar derlenir.
3. Tereke ve değer tespiti: Ölüm günündeki malvarlığı, borçlar ve tenkise tabi kazandırmalar belirlenir; bu aşamada genellikle bilirkişi görevlendirilir.
4. Dava dilekçesi: Davacı, saklı payının hangi kazandırmayla ne ölçüde zedelendiğini açıklar ve tenkis talep eder. Kazandırma bir taşınmazsa tapu kaydı üzerinde ihtiyati tedbir istenebilir.
5. Karar: Mahkeme saklı payın zedelenip zedelenmediğini, zedelenmişse hangi kazandırmanın hangi oranda tenkis edileceğini belirler.

Süre bir yılla sınırlı olduğu için ilk üç adımın uzamasına izin vermeden dava açılması gerekir; eksik kalan belgeler dava açıldıktan sonra da tamamlanabilir.

Mirasçılıktan çıkarılan kişi tenkis davası açabilir mi?

Geçerli şekilde mirasçılıktan çıkarılan kişi mirastan pay alamaz ve tenkis davası da açamaz (TMK md. 511). Çıkarma, mirasçının mirasbırakana veya yakınlarından birine karşı ağır bir suç işlemesi ya da aile hukukundan doğan yükümlülüklerini önemli ölçüde yerine getirmemesi gibi kanunda sayılan sebeplere dayanmalıdır (TMK md. 510). Çıkarma sebebi vasiyetnamede belirtilmemişse çıkarma geçerli olmaz (TMK md. 512).

Mirasçılıktan çıkarılan kişi itiraz ederse, sebebin gerçekten var olduğunu çıkarmadan yararlanan taraf ispat etmek zorundadır. Sebep ispatlanamazsa tasarruf, mirasçının saklı payı dışında yerine getirilir. Mirasçılıktan çıkarılan kişinin altsoyu ise, çıkarılan kişi mirasbırakandan önce ölmüş gibi saklı payını isteyebilir (TMK md. 511/2).

Giresun’da uygulamada neler görülür?

Giresun’da miras malvarlığının önemli bir bölümünü fındık bahçeleri ve köydeki aile evleri oluşturur. Mirasbırakanın sağlığında bir çocuğuna bahçesini devretmesi ya da vasiyetle bir kısmını tek mirasçıya bırakması, diğer mirasçıların saklı payını zedeleyebilir. Miras uyuşmazlıklarına ilişkin genel bilgiye miras hukuku sayfamızdan ulaşabilirsiniz.

Somut durumunuzun değerlendirilmesi için bir avukata danışmanız önerilir.

Sık sorulan sorular

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki danışmanlık niteliği taşımaz. Somut olayınız için bir avukata danışınız.